قرص‌های خطرناک پس از ترک اعتیاد

فرایند ترک اعتیاد، با سم زدایی ماده مخدر از بدن به پایان نمیرسد. چرا که ممکن است پس از اینکه ماده اعتیاد آور از بدن خارج شد، فرد به مشکلاتی مانند بی خوابی پس از ترک اعتیاد، اضطراب، دردهای جسمانی، بی قراری و یا حتی وسوسه بازگشت به مصرف مواجه شود. یکی از اشتباهات رایج افراد در چنین شرایطی، استفاده از داروهایی است که تصور میکنند بی خطر هستند. این در حالی است که برخی داروها میتوانند موجب وابستگی به ماده جدید شده و یا میل به مصرف مجدد را افزایش دهند.

پزشکان متخصص در کلینیک ترک اعتیاد آکسون، پیگیری وضعیت بیمار را محدود به پایان علائم جسمانی ترک و ترخیص از کلینیک نکرده و بیمار را تا ماه ها پس از ترخیص از کلینیک تحت پایش قرار میدهند. چرا که انتخاب دارو برای کنترل علائم پس از ترک، باید با توجه به نوع ماده مصرفی، سابقه وابستگی، وضعیت جسمی و روانی و علائم باقی‌مانده انجام شود. چرا که دارویی که برای یک بیمار مناسب است، ممکن است برای فرد دیگری انتخاب مناسبی نباشد.

به همین دلیل، آشنایی با قرص‌های خطرناک پس از ترک اعتیاد اهمیت زیادی دارد. منظور از داروی خطرناک، لزوماً دارویی نیست که برای همه افراد ممنوع باشد؛ بلکه دارویی است که در فردی با سابقه اعتیاد، به‌ویژه در صورت مصرف خودسرانه یا طولانی‌مدت، می‌تواند خطر وابستگی، سوءمصرف یا عود را افزایش دهد.

در ادامه، مهم‌ترین داروهایی را بررسی می‌کنیم که بعد از ترک باید نسبت به مصرف آنها محتاط بود و همچنین توضیح می‌دهیم اگر بعد از ترک برای درد، اضطراب یا بی‌خوابی به دارو نیاز داشتید، چه نکاتی را باید در نظر بگیرید.

قرص‌های ممنوعه پس از ترک اعتیاد کدامند؟

پس از ترک اعتیاد، تصور اینکه “من ترک کردم، پس میتونم مثل بقیه، هر قرصی که بخوام مصرف کنم” میتواند بسیار خطرناک باشد؛ چرا که بدن و مغز فرد، ماه ها پس از اتمام فرایند سم زدایی مواد مخدر از بدن، در حال بازسازی و تعادل هستند . مصرف برخی داروها، خصوصا دارهایی که بر روی سیستم عصبی تاثیر میگذارند، میتوانند زمینه وابستگی مجدد، سوءمصرف یا عود اعتیاد را فراهم کنند.

البته عبارت «قرص ممنوعه» به این معنا نیست که یک دارو برای تمام افرادی که سابقه اعتیاد دارند، تحت هر شرایطی ممنوع است. گاهی بیمار به دلیل یک بیماری جسمی یا روانی واقعاً به دارو نیاز دارد و پزشک می‌تواند با در نظر گرفتن سابقه مصرف مواد، وضعیت فعلی بیمار، مقدار مصرف و مدت درمان، گزینه مناسب را انتخاب و روند مصرف را کنترل کند. بنابراین خودداری از مصرف خودسرانه با «ممنوع بودن مطلق تمام داروها» تفاوت دارد.

نگرانی اصلی زمانی ایجاد میشود که فرد برای کنترل عوارض ترک مانند بی خوابی، اضطراب، بی قراری و یا فشارهای روانی، به شکل خودسرانه نسبت به مصرف دارو اقدام نماید. مصرف خودسرانه ممکن است در ابتدا علائم را کاهش دهد، اما در ادامه باعث شکل‌گیری وابستگی جدید شود یا فرد را دوباره به الگوی قبلی مصرف برگرداند. همچنین ترکیب بعضی داروهای آرام‌بخش با یکدیگر یا با مواد دیگر می‌تواند خطر خواب‌آلودگی شدید و مشکلات تنفسی را افزایش دهد.

بر این اساس در ادامه به بررسی گروه های مختلف قرص های پرخطر پس از ترک اعتیاد پرداخته و عنوان میکنیم که دلیل مشکل ساز بودن هر گروه دارویی چیست؟ چه افرادی بیشتر در معرض خطر بوده و در چه شرایطی میتوان مصرف یک دارو را تحت نظارت پزشک انجام داد.

ترامادول بعد از ترک اعتیاد

ترامادول یکی از آن دسته داروهایی است که پس از ترک اعتیاد، باید نسبت به مصرف آن احتیاط بسیار جدی داشت؛ چرا که ترامادول یک داروی مسکن با اثرات شبه افیونی و اعتیاد آور است که میتواند در صورت مصرف نادرست یا طولانی مدت، موجب وابستگی، سوء مصرف و یا ایجاد اختلال مصرف مواد شود.

نکته : توجه داشته باشید که خطر سوء مصرف در افرادی که اعتیاد طولانی و یا اختلال مصرف داشته اند، بیشتر است.

گاهی فردی که تازه ترک کرده، به دلیل دندان‌درد، کمردرد، درد عضلانی یا دردهای باقی‌مانده از دوران ترک، تصور می‌کند مصرف چند قرص ترامادول مشکلی ایجاد نمی‌کند. اما مسئله فقط تسکین موقت درد نیست؛ مغز فردی که سابقه وابستگی دارد ممکن است نسبت به داروهای دارای پتانسیل سوءمصرف حساس‌تر باشد و مصرف خودسرانه می‌تواند زمینه بازگشت الگوی مصرف را فراهم کند.

از طرف دیگر، ترامادول خودش می‌تواند با قطع مصرف علائم وابستگی و ترک ایجاد کند؛ بنابراین جایگزین کردن یک وابستگی با وابستگی دیگر، یکی از خطراتی است که باید جدی گرفته شود. قطع ناگهانی ترامادول پس از مصرف منظم نیز می‌تواند علائمی مانند اضطراب، بی‌خوابی، تعریق، درد، تهوع، اسهال و بی‌قراری ایجاد کند. بنابراین لازم است ترک ترامادول تحت نظارت پزشک متخصص ترک اعتیاد انجام گردد تا با حداقل عوارض، پروسه ترک طی شود.

آیا مصرف ترامادول پس از ترک اعتیاد ممنوع است؟

نه لزوما؛

نمیتوان گفت مصرف ترامادول برای تمامی افرادی که سابقه ترک داشته اند، تحت هر شرایط و کاملا ممنوع است. اگر فرد به دلیل یک درد شدید واقعاً به مسکن نیاز داشته باشد، پزشک باید با توجه به سابقه اعتیاد، نوع ماده مصرفی، مدت پاکی، شدت درد و سایر داروهای مصرفی درباره مناسب‌ترین روش درمان تصمیم بگیرد.

با این حال، مصرف خودسرانه ترامادول پس از ترک اعتیاد به هیچ عنوان توصیه نمیگردد. حتی اگر مصرف دارویی از این گروه ضروری باشد، لازم است با کمترین میزان و برای کوتاهترین زمان ممکن و حتما تحت نظارت پزشک استفاده گردد.

نکته مهم دیگر این است که مصرف ترامادول همراه با بعضی داروهای آرام‌بخش یا سایر داروهای تضعیف‌ کننده سیستم عصبی مرکزی می‌تواند خطر خواب‌آلودگی شدید و اختلال تنفسی را افزایش دهد. بنابراین مصرف آن بدون اطلاع پزشک، به‌ خصوص در فردی که داروهای دیگری هم استفاده می‌کند، می‌تواند خطرناک باشد.

در نتیجه، اگر بعد از ترک برای کنترل درد به ترامادول فکر می‌کنید، بهتر است به جای تهیه و مصرف خودسرانه آن، ابتدا علت درد و گزینه‌های کم‌خطرتر توسط پزشک بررسی شود. هدف بعد از ترک فقط تحمل نکردن مواد مخدر نیست؛ بلکه جلوگیری از شکل‌گیری وابستگی جدید و حفظ روند بهبودی نیز اهمیت دارد.

کدئین بعد از ترک اعتیاد

کدئین یکی دیگر از داروهایی است که لازم است پس از ترک اعتیاد، با احتیاط بسیاری نسبت به مصرف آن اقدام نمود. کدئین در گروه داروهای مخدر قرار دارد و علاوه بر اثر ضد درد، می‌تواند باعث ایجاد تحمل، وابستگی جسمی و در برخی افراد وابستگی و سوءمصرف شود. به همین دلیل، مصرف خودسرانه آن برای فردی که سابقه اعتیاد دارد، می‌تواند روند بهبودی را با مشکل مواجه کند.

یکی از اشتباهات رایج افراد این است که تصور میکنند که چون کدئین یک داروی مجاز داروخانه ای است، پس مصرف آن برای ایشان مجاز است و خطر بازگشت ندارد. در حالی که سابقه مصرف مواد یکی از عواملی است که پزشک باید پیش از تجویز داروهای حاوی کدئین در نظر بگیرد. حتی مصرفی که با هدف درمان درد شروع شده است، در صورت استفاده نادرست، افزایش مقدار مصرف یا ادامه دادن دارو بدون نیاز پزشکی می‌تواند به سوءمصرف و وابستگی به این داروی مسکن منجر شود.

آیا مصرف کدئین پس از ترک کاملا ممنوع است؟

خیر؛

بهتر است به جای کلمه “ممنوع” از “ممنوعیت مصرف خودسرانه” استفاده کنیم. چرا که ممکن است فرد پس از ترک به دلیل یک درد شدید یا شرایط پزشکی خاص، به داروی مسکن نیاز داشته باشد و پزشک پس از بررسی شرایط او تصمیم بگیرد چه درمانی مناسب‌تر است.

در صورتیکه مصرف کدئین برای بیماری که سابقه مصرف ماده مخدر داشته است، ضروری تشخیص داده شود، پزشک معالج باید با توجه به سابقه مصرف ماده مخدر، شدت درد، داروهای همزمان و احتمال سودء مصرف و با ایجاد وابستگی جدید، بیمار را از نظر بروز علائم وابستگی تحت نظر داشته باشد. منابع دارویی نیز توصیه می‌کنند مصرف این دارو با کمترین مقدار مؤثر و کوتاه‌ترین مدت لازم انجام شود.

توجه داشته باشید که کدئین یک داروی اعتیاد آور است و مصرف مداوم آن، خطر ایجاد وابستگی را به همراه دارد. همچنین قطع ناگهانی آن، پس از مصرف طولانی نیز ممکن است موجب بروز علائم ترک گردد. بنابراین فرد نمیتواند بدون مشورت با پزشک دارو را برای مدت طولانی مصرف کرده و پس از آن به طور ناگهانی قطع نماید.

از طرف دیگر، ترکیب کدئین با الکل یا بعضی داروهای آرام‌بخش و تضعیف‌کننده سیستم عصبی می‌تواند خطر خواب‌آلودگی شدید، کاهش سطح هوشیاری و اختلال تنفسی را افزایش دهد. این مسئله برای فردی که سابقه مصرف مواد دارد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و یکی از دلایلی است که مصرف خودسرانه کدئین توصیه نمی‌شود.

بنابراین در صورتیکه پس از ترک اعتیاد، دچار دندان درد، کمر درد، دردهای عضلانی و یا مشکلات جسمانی دیگر شوید، نباید بطور خودسرانه نسبت به مصرف داروی کدئین اقدام نمایید. لذا باید ابتدا علت درد مشخص شود و سپس پزشک با توجه به سابقه اعتیاد و وضعیت فعلی شما، مناسب‌ترین روش کنترل درد را تعیین کند. هدف از درمان پس از ترک فقط کاهش درد یا سایر علائم نیست؛ بلکه حفظ پاکی و جلوگیری از شکل‌گیری وابستگی جدید نیز بخش مهمی از روند بهبودی است.

آلپرازولام و کلونازپام بعد از ترک اعتیاد

از دیگر داروهایی که لازم است تا در مورد مصرف آن ها پس از ترک اعتیاد ،احتیاط زیادی به خرج داد، قرص آلپرازولام و کلونازپام است که برای مشکلاتی همچون حملات پانیک، اضطراب و یا برخی اختلالات خواب تجویز میگردد. توجه داشته باشید که این دو دارو از خانواده بنزودیازپین ها بوده و میتوانند موجب سوء مصرف، وابستگی جسمانی و روانی گردند. لازم به ذکر است که حتی مصرف طبق مقدار تجویز شده نیز در برخی افراد موجب ایجاد وابستگی میگردد.

آیا آلپرازولام و کلونازپام بعد از ترک اعتیاد ممنوع هستند؟

نه به معنای مطلق؛

سابقه اعتیاد به این معنا نیست که فرد در تمام شرایط نمی‌تواند هیچ داروی آرام بخشی مصرف کند. در بعضی شرایط پزشکی، پزشک ممکن است پس از بررسی دقیق وضعیت بیمار، یک داروی این گروه را تجویز کند. تصمیم‌گیری باید بر اساس سابقه مصرف مواد، وضعیت روانی، سایر داروهای مصرفی و میزان خطر سوءمصرف انجام شود. راهنماهای تخصصی نیز بر ارزیابی خطر سوءمصرف و وابستگی و مدیریت دقیق مصرف این داروها تأکید دارند.

نکته مهم این است که اگر فرد برای مدتی طولانی به ‌طور منظم از آلپرازولام و یا کلونازپام استفاده کرده باشد، نباید خودسرانه و ناگهانی نسبت به ترک آلپرازولام و یا ترک کلونازپام اقدام کند. چرا که قطع ناگهانی یا کاهش سریع مقدار مصرف می‌تواند علائم ترک ایجاد کند و در موارد شدید حتی با عوارض جدی مانند تشنج همراه شود. بنابراین قطع این داروها، در صورت مصرف منظم، باید با برنامه‌ای تدریجی و زیر نظر پزشک انجام شود.

خطر مصرف همزمان آلپرازولام و کلونازپام با مواد و داروهای دیگر

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، مصرف آلپرازولام یا کلونازپام همراه با مواد یا داروهای تضعیف ‌کننده سیستم عصبی مرکزی، به ‌خصوص داروهای مخدری مانند : مورفین، کدئین، ترامادول، اکسی‌کدون، فنتانیل، هیدرومورفون، متادون و الکل است. این ترکیب می‌تواند اثرات آرام‌بخشی را تشدید کرده و خطر کاهش سطح هوشیاری و اختلال تنفسی را افزایش دهد. به همین دلیل، اطلاع پزشک از تمامی داروهای مصرفی توسط فرد و یا مصرف دیگر مواد اعتیاد آوری همچون الکل، ضروری است.

زولپیدم و سایر قرص‌های خواب‌آور بعد از ترک اعتیاد

یکی از شایع ترین مشکلات پس از ترک اعتیاد، بی خوابی است که ممکن است فرد به سمت مصرف داروهای خواب آور سوق دهد. این مسئله به‌خصوص زمانی اهمیت پیدا می‌کند که فرد تصور کند “فقط برای خواب” از دارو استفاده می‌کند و در نتیجه خطری متوجه روند ترک او نیست. در حالی که برخی داروهای خواب‌آور مانند زولپیدم می‌توانند سوءمصرف و وابستگی ایجاد کنند و در افرادی که سابقه مصرف مواد دارند، نیازمند احتیاط بیشتری هستند. در برچسب رسمی زولپیدم نیز تأکید شده که افراد دارای سابقه سوءمصرف یا اعتیاد به مواد یا الکل، در معرض خطر بیشتری برای سوءمصرف، وابستگی و اعتیاد به این دارو قرار دارند.

آیا زولپیدم بعد از ترک اعتیاد ممنوع است؟

نمی‌توان گفت زولپیدم یا تمام داروهای خواب‌آور برای هر فردی که ترک کرده، مطلقاً ممنوع هستند. ممکن است در شرایط خاص، پزشک پس از بررسی وضعیت بیمار، شدت بی‌خوابی، سابقه مصرف مواد و داروهای هم‌زمان، یک داروی خواب‌آور را برای مدت مشخص تجویز کند. مسئله اصلی، مصرف خودسرانه و ادامه‌دار دارو بدون ارزیابی پزشکی است.

زولپیدم معمولاً برای درمان کوتاه‌ مدت بی‌خوابی تجویز می‌شود و مصرف آن می‌تواند با ایجاد وابستگی جسمی یا روانی همراه باشد؛ این خطر با افزایش مقدار مصرف و طول مدت درمان بیشتر می‌شود. همچنین قطع سریع دارو پس از مصرف مداوم می‌تواند علائم ترک ایجاد کند.

برای فردی که به ‌تازگی از اعتیاد رها شده، ایجاد وابستگی جدید می‌تواند شرایط را پیچیده‌تر کند. به همین دلیل، اگر بی‌خوابی بعد از ترک شدید یا طولانی شده است، بهتر است به جای تهیه خودسرانه قرص خواب، علت بی‌خوابی و وضعیت روانی فرد توسط پزشک یا روانپزشک بررسی شود.

خطرات مصرف خودسرانه قرص‌های خواب‌آور

خطر این داروها فقط به ایجاد وابستگی و اعتیاد آوری آن ها محدود نمی‌شود. برخی داروهای خواب‌آور می‌توانند باعث کاهش هوشیاری، اختلال عملکرد روز بعد و در موارد خاص رفتارهای پیچیده در هنگام خواب شوند.

همچنین مصرف هم‌زمان داروهای خواب‌آور با الکل، داروهای آرام‌بخش یا سایر داروهای تضعیف‌ کننده سیستم عصبی مرکزی (مانند آلپرازولام، کلونازپام، دیازپام، زولپیدم، کدئین، ترامادول، مورفین و فنتانیل) می‌تواند خطر عوارض جدی را افزایش دهد. بنابراین فردی که بعد از ترک برای خواب دارویی مصرف می‌کند، باید پزشک را از تمام داروها و مواد مصرفی خود مطلع کند.

در نهایت، بی‌خوابی بعد از ترک اعتیاد را نباید با خود درمانی حل کرد. اختلال خواب ممکن است بخشی از روند ترک باشد، اما گاهی اضطراب، افسردگی، وسوسه مصرف یا مشکلات روانی زمینه‌ای نیز در آن نقش دارند. پیدا کردن علت اصلی و انتخاب درمان متناسب با شرایط فرد، از مصرف موقت یک قرص خواب‌آور مهم‌تر است و می‌تواند به حفظ روند بهبودی و کاهش خطر وابستگی مجدد کمک کند.

گاباپنتین و پرگابالین بعد از ترک اعتیاد

گاباپنتین و پرگابالین از جمله داروهایی هستند که توسط پزشک به منظور کنترل دردهای عصبی و دیگر اختلالات تجویز میگردد. با این حال، در سال‌های اخیر نگرانی درباره سوءمصرف و وابستگی به این داروها بیشتر مورد توجه قرار گرفته است؛ به‌خصوص در افرادی که سابقه مصرف مواد یا اختلال مصرف مواد دارند. به همین دلیل، مصرف خودسرانه آنها بعد از فرایند ترک اعتیاد انتخاب مناسبی نیست.

یکی از مواردی که از این دسته از داروها نام بردیم این است که بسیاری از بیماران پس از دوران سم زدایی و ترک جسمانی، برای کاهش بی قراری، اضطراب، اختلالات مربوط به خواب و یا دردهای ناشی از ترک، بدون تجویز پزشک به سراغ استفاده از این داروها میروند. در ابتدا ممکن است فرد احساس کند که علائمش کمتر شده، اما این موضوع به معنی بی خطر بودن و یا مجوزی برای ادامه مصرف و یا حتی افزایش دوز مصرف دارو نیست. چرا که در برخی موارد، مصرف نادرست این دارو، میتواند موجب ایجاد وابستگی جدیدی در فرد گردد.

آیا گاباپنتین و پرگابالین بعد از ترک اعتیاد ممنوع هستند؟

نه به‌صورت مطلق؛

هر دو دارو کاربردهای پزشکی مشخصی دارند و ممکن است پزشک در شرایطی خاص، با توجه به وضعیت بیمار، آنها را تجویز کند. بنابراین نباید این تصور ایجاد شود که هر فردی که سابقه اعتیاد داشته، به هیچ عنوان نباید این داروها را دریافت کند.

مسئله اصلی، مصرف خودسرانه، افزایش دوز یا استفاده از این داروها برای کنترل علائم ترک بدون نظارت پزشک است. در فردی که سابقه وابستگی دارد، پزشک باید احتمال سوءمصرف، داروهای هم ‌زمان و وضعیت جسمی و روانی بیمار را در نظر بگیرد. چرا که این داروها، پتانسل ایجاد وابستگی جدید در فرد را دارند.

چرا مصرف خودسرانه آنها بعد از ترک می‌تواند مشکل ‌ساز شود؟

یکی از نگرانی‌های مهم، مصرف هم ‌زمان گاباپنتین یا پرگابالین با داروها یا موادی است که فعالیت سیستم عصبی مرکزی را کاهش می‌دهند. در صورتیکه این دو دارو در ترکیب با داروهای اوپیوئیدی و سایر داروهای تضعیف کننده سیستم عصبی مرکزی مصرف گردد، احتمال مشکلات تنفسی جدی، افزایش پیدا میکند.

این مسئله برای فردی که به‌ تازگی ترک کرده اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا ممکن است هم‌ زمان داروهای دیگری نیز برای درد، اضطراب، خواب یا سایر مشکلات مصرف کند. بنابراین پزشک باید از تمام داروها و مکمل‌هایی که فرد استفاده می‌کند اطلاع داشته باشد.

از طرف دیگر، مصرف این داروها برای تحمل راحت‌تر عوارض ترک خودسرانه ، می‌تواند باعث شود فرد به جای درمان اصولی علت علائم، به دارو وابسته شود. اگر بعد از ترک همچنان بی‌خوابی، اضطراب، درد یا بی‌قراری شدید وجود دارد، بهتر است علت این علائم بررسی شود و درمان بر اساس شرایط فرد انتخاب شود.

نکته مهم: اگر گاباپنتین یا پرگابالین برای مدت قابل‌ توجهی و به ‌طور منظم مصرف شده‌اند، قطع آنها نیز بهتر است بدون نظر پزشک انجام نشود؛ پزشک می‌تواند در صورت نیاز، کاهش تدریجی مصرف را تعیین کند.

در نتیجه، گاباپنتین و پرگابالین را نمی‌توان صرفاً به دلیل اینکه «قرص ترک اعتیاد نیستند» بی‌خطر دانست. بعد از ترک، مصرف هر دو دارو باید بر اساس نیاز پزشکی و با توجه به سابقه وابستگی فرد انجام شود، نه به ‌عنوان راهی برای خوددرمانی علائم ترک.

چرا بعضی قرص‌ها بعد از ترک اعتیاد خطرناک هستند؟

یکی از خطرهایی که پس از ترک، کمتر بدان اشاره میشود این است که فرد از ماده مخدر قبلی رها شده اما ناخواسته به داروی دیگری وابسته شود.
فرض کنید فردی چند ماه برای ترک مواد تلاش کرده و حالا مصرفش را کنار گذاشته است. چند هفته بعد، به دلیل بی‌خوابی شدید شب‌ها نمی‌تواند بخوابد. یکی از اطرافیان قرصی به او معرفی می‌کند که خودش قبلاً برای خواب استفاده کرده است. فرد یک شب آن را مصرف می‌کند و بالاخره میتواند چند ساعتی را راحت به خواب رود. شب بعد دوباره سراغ همان قرص می‌رود و بعد از مدتی ممکن است به جایی برسد که احساس کند بدون قرص نمیتواند به خواب رود.

دقیقا اینجاست که یک مشکل قابل حل، به یک وابستگی جدید تبدیل می شود.

البته این بدان معنی نیست که همه افراد حتما دچار وابستگی به داروی جدید میشوند. مسئله این است که برخی داروها دارای پتانسل سوء مصرف و وابستگی بیشتری هستند. بنابراین لازم است فردی که قبلا سابقه مصرف مواد مخدر داشته است، نسبت به مصرف این داروها احتیاط بیشتری به خرج دهد.

یکی از دلایل این موضوع، حساسیت سیستم پاداش مغز است. مغز فردی که مدت زیادی درگیر مصرف مواد بوده، به دریافت اثرات سریع و قابل‌توجه عادت کرده است. وقتی فرد دوباره دارویی مصرف می‌کند که خیلی سریع اضطراب، درد، بی‌خوابی یا ناراحتی او را برطرف می‌کند، ممکن است به مرور به آن دارو به‌ عنوان راه اصلی برای کنار آمدن با مشکلاتش تکیه کند.

برای مثال، فردی را تصور کنید که بعد از ترک، هر بار دچار اضطراب می‌شود به جای اینکه علت اضطراب را بررسی کند، از یک داروی آرام‌بخش استفاده می‌کند. ابتدا ممکن است مصرف دارو هفته‌ای یک یا دو بار باشد؛ اما اگر این کار به عادت تبدیل شود، ممکن است مقدار یا دفعات مصرف افزایش پیدا کند. همین تغییر تدریجی است که باید جدی گرفته شود.

از طرف دیگر، بعضی داروها با مصرف مداوم باعث تحمل می‌شوند. یعنی مقدار قبلی دیگر همان اثر گذشته را ندارد و فرد تصور می‌کند برای رسیدن به نتیجه قبلی باید مقدار بیشتری مصرف کند. افزایش خودسرانه دوز می‌تواند خطر وابستگی و عوارض دارو را بیشتر کند.

بنابراین وقتی می‌گوییم بعضی قرص‌ها بعد از ترک «خطرناک» هستند، منظور این نیست که با خوردن یک قرص حتماً اعتیاد برمی‌گردد. خطر اصلی، شروع یک الگوی مصرف جدید است: مصرف برای رفع یک عارضه، تکرار مصرف، افزایش وابستگی به دارو و در نهایت دشوار شدن ترک آن.

به همین دلیل، اگر فردی بعد از ترک دچار درد، بی‌خوابی، اضطراب یا بی‌قراری شد، بهتر است به جای گرفتن دارو از دوستان، اعضای خانواده یا داروخانه، علت مشکل توسط پزشک بررسی شود. ممکن است اصلاً به دارویی با پتانسیل وابستگی نیاز نداشته باشد یا پزشک بتواند گزینه‌ای کم‌خطرتر انتخاب کند.

هدف بعد از ترک فقط این نیست که فرد دوباره سراغ ماده مخدر قبلی نرود؛ بلکه باید مراقب باشیم برای کنترل مشکلات بعد از ترک، وابستگی دیگری شکل نگیرد. این همان دلیلی است که مصرف دارو در این دوره باید با توجه به سابقه اعتیاد و شرایط واقعی فرد انجام شود، نه صرفاً بر اساس اینکه یک دارو قبلاً برای شخص دیگری مفید بوده است.

آیا مصرف یک قرص بعد از ترک اعتیاد باعث برگشت اعتیاد می‌شود؟

خیر، مصرف یک‌باره یک قرص به ‌تنهایی به معنی برگشت اعتیاد نیست. اما نوع دارو اهمیت زیادی دارد. بعضی داروها پتانسیل وابستگی دارند و اگر مصرف آنها تکرار شود، ممکن است فرد به ‌تدریج دوباره به مصرف دارو وابسته شود.

مثلاً ممکن است فرد برای یک درد واقعی، یک بار دارویی را با تجویز پزشک مصرف کند و مشکلی ایجاد نشود؛ اما اگر بعد از آن برای هر درد، اضطراب یا بی‌خوابی دوباره به همان دارو پناه ببرد، خطر مصرف مکرر، افزایش تحمل و وابستگی بیشتر می‌شود.

بنابراین نگرانی اصلی معمولاً یک نوبت مصرف نیست؛ شروع شدن یک الگوی مصرف جدید و اعتیاد به ماده اعتیاد آور دیگری است.

عوامل موثر در بازگشت اعتیاد

بازگشت اعتیاد معمولاً به دلیل یک عامل واحد اتفاق نمی‌افتد؛ معمولاً چند عامل در کنار هم قرار می‌گیرند. در دوره پس از ترک، بعضی شرایط می‌توانند فرد را آسیب‌پذیرتر کنند.

• سابقه وابستگی شدید یا طولانی‌مدت: هرچه وابستگی قبلی شدیدتر باشد، مراقبت از عوامل محرک عود اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
• مصرف خودسرانه دارو: شروع دارو بدون تجویز پزشک، مخصوصاً برای کنترل اضطراب، بی‌خوابی یا درد، می‌تواند به مرور به یک الگوی مصرف جدید تبدیل شود.
• افزایش خودسرانه دوز: وقتی فرد احساس می‌کند مقدار قبلی دیگر کافی نیست و بدون مشورت پزشک دوز را بالا می‌برد، خطر وابستگی و سوءمصرف بیشتر می‌شود.
• مصرف مکرر داروهای دارای پتانسیل سوءمصرف: ممکن است مصرف ابتدا برای یک مشکل واقعی شروع شود، اما ادامه پیدا کند و فرد به تدریج احساس کند برای خوابیدن، آرام شدن یا تحمل درد به دارو نیاز دارد.
• قرار گرفتن دوباره در معرض محرک‌های مصرف: معاشرت با افرادی که مواد مصرف می‌کنند، رفتن به محیط‌های مرتبط با دوران مصرف یا دسترسی آسان به مواد می‌تواند وسوسه را بیشتر کند.
• بی‌خوابی، اضطراب و فشار روانی شدید: وقتی این مشکلات بدون درمان مناسب ادامه پیدا کنند، احتمال اینکه فرد برای آرام شدن دوباره به ماده یا داروی خاصی پناه ببرد بیشتر می‌شود.

بنابراین بعد از ترک، فقط دوری از ماده مخدر کافی نیست؛ باید مراقب الگوهای رفتاری و دارویی‌ای هم بود که ممکن است به‌تدریج فرد را دوباره به سمت وابستگی سوق دهند.

بعد از ترک اعتیاد برای درد چه دارویی بخوریم؟

بعد از ترک اعتیاد، دچار شدن به دندان‌درد، کمردرد، درد عضلانی یا درد ناشی از آسیب و جراحی موضوع عجیبی نیست. اما انتخاب مسکن در این دوره اهمیت بیشتری دارد؛ چون بعضی داروهای ضد درد می‌توانند زمینه وابستگی یا عود را افزایش دهند.

برای دردهای خفیف تا متوسط، پزشک بسته به شرایط فرد ممکن است داروهای غیرمخدر مانند استامینوفن یا برخی داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مانند ایبوپروفن، ناپروکسن، دیکلوفناک، ملوکسیکام، سلکوکسیب، ایندومتاسین، کتوپروفن، پیروکسیکام، آسپرین) را در نظر بگیرد. این داروها برخلاف مسکن‌های مخدری، اثر مشابهی بر گیرنده‌های اوپیوئیدی ( پروتئین‌هایی روی سلول‌های عصبی که مواد افیونی مثل مورفین، هروئین و همچنین مواد طبیعی بدن مثل اندورفین‌ها به آن‌ها متصل می‌شوند) ندارند و معمولاً گزینه‌های مناسب‌تری برای بسیاری از افراد دارای سابقه اعتیاد هستند.

با این حال، حتی این داروها هم برای همه افراد مناسب نیستند. برای مثال، استامینوفن در افراد مبتلا به بعضی بیماری‌های کبدی یا در صورت مصرف بیش از مقدار توصیه‌شده می‌تواند به کبد آسیب بزند. داروهای ضدالتهابی نیز ممکن است برای افرادی که مشکلات کلیوی، زخم معده، برخی بیماری‌های قلبی یا شرایط پزشکی خاص دارند مناسب نباشند.

بنابراین منظور از «مسکن کم‌ خطرتر» این نیست که فرد می‌تواند هر دارویی را بدون توجه به شرایط خود مصرف کند. انتخاب دارو باید بر اساس علت و شدت درد، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای دیگری که فرد مصرف می‌کند انجام شود.

اگر درد شدید است یا بیشتر از چند روز ادامه دارد، بهتر است به جای افزایش خودسرانه دوز مسکن، علت درد بررسی شود. گاهی درمان اصلی، خودِ مسکن نیست؛ برای مثال دندان‌درد ناشی از عفونت با مصرف موقت مسکن برطرف نمی‌شود و نیاز به درمان علت اصلی دارد.

در فردی که سابقه اعتیاد دارد، هدف این است که درد به شکل مؤثر کنترل شود، بدون اینکه درمان آن به شروع یک وابستگی جدید یا افزایش خطر عود منجر شود.

مسکن‌های غیرمخدر بعد از ترک اعتیاد

وقتی فردی بعد از ترک اعتیاد دچار درد می‌شود، همیشه لازم نیست برای کنترل آن به سراغ داروهای مخدری یا داروهایی با احتمال وابستگی برود. بسته به علت، محل و شدت درد، پزشک ممکن است گزینه‌های غیرمخدر را انتخاب کند.

از داروهایی که در این شرایط ممکن است مورد استفاده قرار بگیرند می‌توان به استامینوفن و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن، ناپروکسن و دیکلوفناک اشاره کرد. انتخاب بین این داروها به نوع درد بستگی دارد؛ برای مثال، دارویی که برای یک درد ساده عضلانی مناسب است، لزوماً بهترین انتخاب برای درد ناشی از التهاب یا آسیب نیست.

نکته مهم این است که غیرمخدر بودن یک دارو به معنی مناسب بودن آن برای همه افراد نیست. مقدار مصرف، مدت استفاده و شرایط جسمی فرد باید در نظر گرفته شود و مصرف هم‌زمان چند مسکن نیز نباید بدون نظر پزشک انجام شود.

اگر درد بعد از ترک شدید است، مرتب تکرار می‌شود یا با مصرف مسکن برطرف نمی‌شود، بهتر است به جای افزایش مقدار دارو، علت درد بررسی شود. گاهی یک درد مداوم نشانه مشکلی است که با مسکن به‌تنهایی درمان نخواهد شد.

در واقع، برای فردی که سابقه اعتیاد دارد، انتخاب مسکن مناسب یعنی هم درد را کنترل کنیم و هم تا حد امکان از داروهایی که می‌توانند روند بهبودی را مختل کنند فاصله بگیریم.

داروی مناسب برای بی خوابی بعد از ترک اعتیاد

یکی از عوارض شایع ترک اعتیاد، بی خوابی است. بدین شکل که ممکن است فرد چند شب پشت سر هم نخوابیده و یا به سختی به خواب رود. همچنین ممکن است چندین بار در طول شب بیدار شده و در صبح احساس کند که اصلا استراحت نکرده است. این عارضه موجب میشود که فرد برای استفاده از قرص خواب آور، وسوسه شود.

لازم به ذکر است که داروی خواب آور مناسبی برای تمامی افرادی که ترک اعتیاد کرده اند وجود ندارد و پزشک با توجه به علت بی خوابی، مدت زمان آن، نوع ماده مصرفی و وضعیت اضطراب، خلق و خو و دیگر داروهای مصرفی، داروی مناسبی را برای فرد تجویز خواهد نمود.

در مواردی که بی‌خوابی خفیف و موقتی است، ممکن است پزشک ابتدا روی اصلاح ساعت خواب، کاهش مصرف کافئین، فعالیت بدنی، تکنیک‌های آرام‌سازی و درمان علت زمینه‌ای تمرکز کند. اگر مشکل شدید یا طولانی باشد، پزشک یا روانپزشک می‌تواند با توجه به شرایط فرد، درمان دارویی مناسب و کم‌خطرتر را انتخاب کند.

بنابراین اگر بعد از ترک چند شب است که خواب مناسبی ندارید، راه‌حل لزوماً مصرف یک قرص خواب قوی نیست. گاهی بی‌خوابی بخشی از روند ترک است و با گذشت زمان کاهش پیدا می‌کند؛ گاهی هم اضطراب، افسردگی یا وسوسه مصرف در پشت آن قرار دارد و باید همان مشکل درمان شود.

برای اضطراب بعد از ترک اعتیاد چه دارویی مصرف کنیم؟

اضطراب بعد از ترک اعتیاد می‌تواند از یک نگرانی و بی‌قراری خفیف تا حملات شدید اضطرابی و احساس ناتوانی در آرام شدن ادامه پیدا کند. اینکه چه دارویی برای این وضعیت مناسب است، به نوع ماده مصرفی، شدت و مدت اضطراب، مدت زمان سپری‌شده از ترک و وضعیت جسمی و روانی فرد بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان یک قرص را برای همه افراد مناسب دانست.

در مواردی که پزشک تشخیص دهد درمان دارویی لازم است، ممکن است بسته به شرایط بیمار از داروهایی مانند بوسپیرون، برخی داروهای ضدافسردگی از گروه SSRI ( مانند فلوکستین، سرترالین، اس‌سیتالوپرام، سیتالوپرام، پاروکستین و فلووکسامین ) یا داروهای دیگری که برای کنترل اضطراب مناسب هستند استفاده شود. این داروها از نظر خطر وابستگی با داروهای آرام‌بخش دارای پتانسیل سوءمصرف یکسان نیستند، اما انتخاب و مقدار مصرف آنها همچنان باید توسط پزشک تعیین شود.

برای مثال، اگر اضطراب فرد به‌صورت مداوم وجود دارد و همراه با افسردگی یا وسواس است، پزشک ممکن است درمانی را انتخاب کند که علاوه بر اضطراب، مشکل زمینه‌ای را نیز هدف قرار دهد. در مقابل، اگر اضطراب به شکل حملات ناگهانی بروز کند، رویکرد درمانی می‌تواند متفاوت باشد.

نکته مهم این است که هر اضطرابی بعد از ترک نیاز به قرص ندارد. روان‌درمانی، به‌خصوص درمان شناختی-رفتاری (CBT)، تنظیم خواب، فعالیت بدنی و یادگیری تکنیک‌های کنترل اضطراب می‌توانند بخش مهمی از درمان باشند و در بسیاری از افراد در کنار درمان دارویی استفاده می‌شوند.

همچنین مصرف خودسرانه داروهای آرام‌بخش برای اینکه «سریع‌تر آرام شوم» انتخاب مناسبی نیست؛ مخصوصاً در فردی که سابقه وابستگی دارد. ممکن است دارو در کوتاه‌مدت اضطراب را کاهش دهد، اما در صورت مصرف نامناسب، خودش به یک مشکل جدید تبدیل شود.

اگر اضطراب بعد از ترک شدید است، مرتب تکرار می‌شود یا باعث اختلال جدی در خواب و زندگی روزمره شده است، بهتر است توسط پزشک یا روانپزشک ارزیابی شود. هدف درمان فقط آرام کردن موقت فرد نیست؛ بلکه باید اضطراب کنترل شود، بدون اینکه مسیر بهبودی و پاکی او به خطر بیفتد.

اگر بعد از ترک اعتیاد مجبور به مصرف دارو شدیم چه کنیم؟

اگر بعد از ترک به دلیل دندان‌درد، جراحی، بیماری یا هر مشکل دیگری نیاز به دارو پیدا کردید، دارو را خودسرانه انتخاب یا قطع نکنید. حتماً پزشک را از سابقه اعتیاد و داروهای دیگری که مصرف می‌کنید مطلع کنید تا گزینه‌ای با کمترین خطر وابستگی و عود برایتان انتخاب شود.

اگر درباره داروی خاصی مطمئن نیستید، بهتر است قبل از مصرف با پزشک مشورت کنید. پزشکان مجموعه کلینیک ترک اعتیاد آکسون می‌توانند با توجه به سابقه مصرف و شرایط فعلی شما، درباره ایمنی دارو و گزینه‌های مناسب راهنمایی‌تان کنند.

علائم بازگشت وابستگی به دارو بعد از ترک اعتیاد چیست؟

توجه داشته باشید که بازگشت وابستگی همیشه با یک اتفاق واضح شروع نمی‌شود. گاهی فرد ابتدا فقط متوجه می‌شود که بیشتر از مقدار تجویزشده به دارو فکر می‌کند یا برای مصرف دوباره آن بهانه پیدا می‌کند. اگر این تغییرات ادامه پیدا کنند، می‌توانند نشانه شکل‌گیری یک الگوی وابستگی جدید باشند.

علائمی که باید جدی گرفته شوند عبارت‌اند از:

• مصرف دارو بیشتر یا طولانی‌تر از دستور پزشک
• افزایش مقدار مصرف بدون هماهنگی با پزشک
• احساس اینکه “بدون این دارو نمی‌توانم بخوابم، آرام شوم یا درد را تحمل کنم”
• فکر کردن مداوم به زمان مصرف بعدی
• درخواست دارو از چند پزشک یا تهیه آن از راه‌های مختلف
• ناراحتی، اضطراب یا بی‌قراری شدید هنگام نداشتن دارو
• پنهان کردن مقدار مصرف از خانواده یا پزشک
• ادامه دادن دارو با وجود اینکه دیگر نیاز پزشکی به آن وجود ندارد

اگر فرد متوجه چند مورد از این نشانه‌ها شد، بهتر است موضوع را جدی بگیرد و قبل از اینکه مصرف دارو از کنترل خارج شود، با پزشک یا روانپزشک مشورت کند. تشخیص زودهنگام وابستگی مجدد، درمان آن را بسیار آسان‌تر می‌کند.

چه زمانی بعد از ترک اعتیاد باید برای مصرف دارو به پزشک مراجعه کرد؟

در صورتیکه بعد از ترک به دلیل درد، بی‌خوابی، اضطراب، جراحی یا بیماری دیگری نیاز به دارو پیدا کردید، بهتر است قبل از مصرف داروهای دارای احتمال وابستگی با پزشک مشورت کنید؛ به‌خصوص اگر سابقه وابستگی شدید به یک ماده مخدر و یا عود داشته‌اید.

همچنین در شرایط زیر مراجعه به پزشک اهمیت بیشتری دارد:

• دارویی که مصرف می‌کنید دیگر با مقدار قبلی اثر ندارد و وسوسه افزایش دوز دارید.
• برای تهیه یا مصرف دارو بیشتر از گذشته فکر و زمان صرف می‌کنید.
• بدون دارو دچار بی‌قراری، اضطراب یا علائم ناخوشایند می‌شوید.
• متوجه شده‌اید مقدار یا دفعات مصرفتان از دستور پزشک بیشتر شده است.
• دارو را هم‌زمان با داروهای دیگر یا الکل مصرف می‌کنید.
• بعد از مصرف دارو دچار خواب‌آلودگی شدید، گیجی، کاهش سطح هوشیاری یا مشکل تنفسی می‌شوید.

در چنین شرایطی، منتظر نمانید تا وابستگی دوباره شدید شود. مشاوره با پزشک یا روانپزشک حاضر در مرکز ترک اعتیاد آکسون می‌تواند کمک کند داروی ضروری شما بدون به خطر انداختن روند بهبودی انتخاب و مدیریت شود.

جمع‌بندی؛ مصرف خودسرانه دارو بعد از ترک اعتیاد

در نهایت باید بدانید که پروسه ترک اعتیاد، پایان مسیر ترک اعتیاد نیست و مراقبت از سلامت جسم و روح در ماه های پس از ترک، از اهمیت بسیار ویژه ای برخوردار است.

بعضی داروها، به ‌خصوص داروهایی که احتمال سوءمصرف و وابستگی دارند، اگر بدون نظر پزشک و برای مدت طولانی مصرف شوند، می‌توانند روند بهبودی را مختل کرده و خطر وابستگی مجدد را افزایش دهند.

در مقابل، سابقه اعتیاد به این معنی نیست که فرد نباید هیچ دارویی مصرف کند. اگر بعد از ترک به دلیل درد، بی‌خوابی، اضطراب، جراحی یا بیماری دیگری به دارو نیاز پیدا کردید، بهتر است پزشک از سابقه مصرف مواد شما اطلاع داشته باشد تا مناسب‌ترین و کم‌خطرترین گزینه را انتخاب کند.
در صورتیکه در مورد مصرف داروی خاص در دوران پس از ترک اطمینان ندارید، بهتر است پیش از مصرف خودسرانه آن، وضعیت خود را با یک متخصص در میان بگذارید.

برای دریافت راهنمایی درباره داروها و شرایط بعد از ترک، می‌توانید با مرکز ترک اعتیاد آکسون تماس گرفته و درباره وضعیت خود با پزشکان مجموعه مشورت کنید. این مشاوره می‌تواند کمک کند درمان مورد نیاز خود را دریافت کنید، بدون اینکه بی‌دلیل سلامت و روند بهبودی‌تان در معرض خطر قرار بگیرد.